„Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich”
Bielsko-Biała na europejskiej mapie inicjatyw kulturalnych – szansa, którą wykorzystuje miasto.
Od września 2024 roku Bielsko‑Biała znalazło się w gronie partnerów europejskiego projektu Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich realizowanego w ramach programu URBACT IV. Dla miasta, które konsekwentnie rozwija aktywność kulturalną i społeczną, a w 2026 roku nosi tytuł pierwszej Polskiej Stolicy Kultury, udział w tym projekcie stanowi ważny etap rozwoju.
Projekt Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich to odpowiedź na wyzwania współczesnych miast takie jak cyfrowa samotność, izolacja społeczna i brak integracji lokalnych wspólnot. To międzynarodowa inicjatywa, której celem jest odbudowa lokalnych więzi i przeciwdziałanie samotności również cyfrowej poprzez kulturę i wspólne działanie. Projekt bazuje na doświadczeniach dzielnicy Újbuda w Budapeszcie i tamtejszym modelu wypracowanym w ramach projektu CUP4Creativity – jednej z najciekawszych europejskich dobrych praktyk włączania mieszkańców w procesy kulturalne.
Co udział w projekcie oznacza dla Bielska-Białej?
- dostęp do sprawdzonych europejskich praktyk,
- współpracę i wymianę doświadczeń z miastami partnerskimi,
- rozwijanie inicjatyw odpowiadających na realne potrzeby lokalnych społeczności.
Bielsko‑Biała oczami ekspertów – wizyta studyjna i rekomendacje
W początkowej fazie projektu Bielsko‑Biała gościło ekspertów europejskich: Elisę Filippi – ekspertkę merytoryczną URBACT, Máté Ábraháma – lidera projektu z Budapesztu oraz Aldo Vargasa‑Tetmajera – koordynatora Krajowego Punktu Kontaktowego programu URBACT w Polsce.
Podczas wizyty studyjnej eksperci zapoznawali się z potencjałem miasta w obszarze kultury
i sektora kreatywnego. W spotkaniach uczestniczyli m.in. Zastępca Prezydenta Miasta – Adam Ruśniak, Naczelnik Wydziału Kultury i Promocji – Przemysław Smyczek oraz przedstawiciele instytucji kultury: Bielskiego Centrum Kultury, Galerii Bielskiej BWA, Teatru Polskiego, Teatru Lalek Banialuka, Książnicy Beskidzkiej i Miejskich Domów Kultury.
Eksperci spotkali się również z przedstawicielami wydziałów Urzędu Miejskiego, organizacji pozarządowych, grup młodzieżowych, animatorami kultury, edukatorami i społecznikami. Dyskutowano o tym, jak budować plan działania w duchu partycypacji – angażujący zarówno instytucje, jak i mieszkańców.
Goście odwiedzili także wybrane miejsca aktywności kulturalnej: Dom Kultury Kubiszówka, Książnicę Beskidzką ze strefą młodzieżową BEKA, Punkt 11, redakcjęBB oraz Urząd Miejski. Duże wrażenie wywarły na nich szlak Bajkowe Bielsko‑Biała, podkreślający filmowe dziedzictwo miasta oraz Pedanteria – dawna pralnia Auschwitz z trudną wojenną historią, która ma potencjał stać się przestrzenią pamięci i działań społeczno‑kulturalnych.
Na zakończenie eksperci podkreślili, że Bielsko‑Biała dysponuje silnym zapleczem instytucjonalnym, zaangażowaną społecznością i dużym potencjałem twórczym w obszarze kultury i sektorów kreatywnych.
Europejskie spojrzenie z lokalnym sercem – od inspiracji do codzienności
Efektem wizyty było opracowanie studium rekomendacji dla Bielska‑Białej, wskazującego kierunki dalszego rozwoju. Eksperci zaproponowali pięć strategicznych filarów:
- Aktywne zaangażowanie społeczności – mieszkańcy powinni mieć realny wpływ na ofertę i kształt kultury w mieście,
- Kreatywne wykorzystanie przestrzeni – w tym pustostanów i terenów poprzemysłowych,
- Dostępność cyfrowa i hybrydowa – rozwój działań online i łączenie ich z wydarzeniami na żywo,
- Współpraca z sektorem prywatnym – rozwój partnerstw biznes–kultura jako źródła dodatkowego wsparcia,
- Partycypacyjne zarządzanie kulturą – dalsze włączanie mieszkańców i organizacji w procesy decyzyjne.
W projekcie, oprócz Bielska-Baiłej, biorą udział miasta europejskie, które wspólnie uczą się, jak wdrażać innowacyjne rozwiązania na lokalnym poziomie. Są nimi: Újbuda, dzielnica Budapesztu (Węgry), Dubrownik (Chorwacja),Mancomunidad de l’Horta Nord (Hiszpania), Amersfoort (Holandia), Dublin (Irlandia).
Działania testowe w Bielsku-Białej – warsztaty artystyczne, gra miejska i inicjatywa Treeline
Ważnym elementem projektu Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich są działania testowe – pilotażowe inicjatywy, które miały miejsce w listopadzie i grudniu w naszym mieście. Pozwoliły w praktyce sprawdzić, jak kultura może ożywiać miejskie przestrzenie i budować silniejszą relację mieszkańców z miastem, aktywizując ich do działania.
Jak podkreśla Aleksandra Tarnawa, animatorka kultury i kierowniczka Punktu 11, największą siłą projektu są lokalne, oddolne inicjatywy, dające mieszkańcom poczucie sprawczości. Takie działania budują więzi, wzmacniają wspólnotę i zwiększają odpowiedzialność za wspólne otoczenie. Model naczyń połączonych – sieci przestrzeni dostosowanych do potrzeb różnych dzielnic – może skutecznie ożywiać tkankę miejską, szczególnie w jej historycznych częściach.
Jednym z przykładów działań testowych były warsztaty artystyczne, prowadzone przez lokalnego artystę Marcina Malika Malickiego. Tematem przewodnim była demonologia słowiańska – świat dawnych wierzeń, emocji i symboli, w którym natura i wyobraźnia przenikały się z ludzkim doświadczeniem. Młodzież, pracując pod okiem artysty, tworzyła własne symbole i postaci inspirowane mitologicznymi motywami na kafelkach ceramicznych. Gotowe prace mogli następnie przerobić na magnesy. Punktem wyjścia warsztatów stała się lista 12 postaci z uniwersum wierzeń ludowych, obecnych na Szlaku Słowiańskich Demonów, stworzonym w miejskiej przestrzeni przez streetartowych artystów Macieja „Kamera” Szymonowicza oraz Marcina Malika Malickiego.
Śladami Szeptuch – Szlakiem Słowiańskich Demonów to gra miejska, wykorzystana również jako forma działań testowych w projekcie. Prowadzi uczestników przez miasto tropem słowiańskich wierzeń, demonów i lokalnych opowieści. Poprzez zagadki i zadania osadzone w konkretnych miejscach, ożywia przestrzeń miejską zachęcając do odkrywania jej na nowo. Przez angażujące, kulturowo osadzone doświadczenia, pobudza interakcję mieszkańców i turystów z lokalnym dziedzictwem, wspiera budowanie społeczności poprzez wspólną zabawę i eksplorację, a jednocześnie pozwala testować narzędzie cyfrowe oraz scenariusze animacji społecznej możliwe do wykorzystania w szerszym kontekście rewitalizacji kultury miejskiej.
Kolejnym działaniem pilotażowym była inicjatywa Treeline (z ang. linia drzew), łącząca kulturę, sztukę i uważne doświadczanie miejskiej przyrody. Treeline to przykład działań, który koncentrował się na drzewach i terenach zielonych jako ważnym elemencie miejskiej tożsamości. Zapraszał mieszkańców do twórczego spojrzenia na znane przestrzenie – miejskie parki i zieleńce – oraz do odkrywania ich na nowo poprzez dźwięk, obraz i słowo. Pierwszym etapem inicjatywy były warsztaty online z brytyjskim kompozytorem Grahamem Fitkinem (pomysłodawcą), wprowadzające uczestników w ideę projektu Treeline (czyli linii drzew na mapie Europy jako systemu naczyń połączonych) pokazujące, jak dźwięki miasta oraz natury mogą stać się materiałem artystycznym. Kolejnym etapem, z udziałem dwóch grup mieszkańców, były spacery w przestrzeni miejskiej (w Cygańskim Lesie i w Parku Włókniarzy), gdzie z udziałem gości specjalnych: historyka i specjalisty z Wydziału Kultury i Promocji Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej, leśniczego miejskiego, ogrodnika miejskiego i lokalnego artysty muzyka – Ghostmana, uczestnicy wybierali po jednym drzewie i tworzyli jego profil artystyczny poprzez fotografie, nagrania dźwięków otoczenia, a także prace artystyczne. Zebrane materiały zostaną zaprezentowane podczas wystawy, a nagrania dźwiękowe posłużą do stworzenia przez Grahama Fitkina kompozycji muzycznej, która zostanie wykonana na żywo podczas koncertu w Bielsku-Białej w czerwcu br.
Warsztaty z kompozytorem Grahamem Fitkinem przybliżyły ideę tworzenia muzyki z dźwięków, które otaczają nas na co dzień. W czasie spaceru parkiem informacje o naszych lokalnych drzewach i działaniach tworzących zielone przestrzenie w centrum przykuły uwagę nie tylko uczestników, ale również przechodniów, którzy dołączyli do grupy, aby wysłuchać informacji i ciekawostek o drzewach w parku Włókniarzy. Okazuje się, że miejsce, które wszyscy dobrze znamy może stać się źródłem inspiracji. Telefon z dyktafonem jest na wyciągnięcie ręki, a zawsze znajdzie się parę chwil, by spojrzeć w górę i zobaczyć, jakie drzewa rosną wokół nas i kto na nich mieszka – opisuje jeden z uczestników działań projektowych.
Kultura jako proces, nie wydarzenie
Projekt Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich pokazuje, że kultura nie musi ograniczać się do pojedynczych wydarzeń, lecz może funkcjonować jako proces oparty na relacjach, współtworzeniu i uważnym korzystaniu z miejskiej przestrzeni. Udział Bielska-Białej w projekcie udowadnia, że europejskie inspiracje mogą skutecznie przenikać do lokalnego kontekstu, wzmacniając tożsamość miasta i jego społeczny potencjał, a sama idea ożywiania kultury staje się narzędziem budowania bardziej otwartego, wrażliwego i wspólnotowego miasta – tworzonego aktywnie przez jego mieszkańców.
